Operationaliseren

De manier waarop de kenmerken bij de onderzoekseenheden worden gemeten, noemen we operationaliseren.

Woordenboek Onderzoek en StatistiekTerug naar de woordenlijst

Vroeger werd operationaliseren gedefinieerd als: het vertalen van een abstract, theoretisch begrip naar meetbare gegevens. Als voorbeeld werd vaak het begrip intelligentie genoemd, maar ook andere ‘niet grijpbare’ begrippen als motivatie, religiositeit, arbeidsvermogen werden als voorbeelden voorgedragen.

Mijn inziens leidt deze definitie tot twee problemen. Ten eerste is elk begrip theoretisch van aard en dus moet je elk begrip ‘vertalen naar meetbare gegevens’. Dat geldt ook voor een begrip als leeftijd, huis, gezinssamenstelling, geboortejaar etc.

Het tweede probleem met de oorspronkelijke definitie is dat er een vicieuze redenering ontstaat. Een begrip als intelligentie stond uiteindelijk niet meer op zichzelf. In beginsel kan men daarvoor een test ontwikkelen. Er zijn zelfs meerdere testen voor te ontwikkelen. En al die testen meten wel ongeveer hetzelfde maar niet allemaal meer precies hetzelfde. Dat leidde uiteindelijk tot de uitspraak: ‘intelligentie is datgene wat met deze test wordt gemeten’.

Om al dit soort problemen en discussies te voorkomen, is het beter om operationaliseren is te definiëren als: de manier waarop een kenmerk wordt gemeten.

De manier waarop wordt gemeten is bepalend voor het niveau van de variabele. Leeftijd bijvoorbeeld kan men op diverse niveaus meten:

Nominaal (in dit geval zelfs een dichotomie) niveau:
Bent u 65 jaar of ouder: ja /nee

Ordinaal niveau:
In welke leeftijdscategorie valt u?
10 t/m 19;
20 t/m 29;
30 t/m 39,
etc.

Interval niveau:
(Een onzinnig voorbeeld; maar ter illustratie wel duidelijk:) Hoeveel jaar voor dan wel na het jaar 2000 bent u geboren?

Ratio niveau:
Hoe oud bent u (in aantal jaren / maanden / dagen)? ….. vul in

Onze definitie van operationaliseren komt hier meer overeen: operationaliseren is de manier waarop een kenmerk bij een onderzoekseenheid wordt gemeten. Of de operationalisering de lading van het begrip voldoende dekt, is het vraagstuk van de validiteit.

© Foeke van der Zee, www.hulpbijonderzoek.nl, 2012

Zie ook:
het niveau van een variabele
validiteit

 

Boeken van Foeke van der Zee over de universele onderzoeksmethode

 

Share Button